De Portugezen waren al vroeg actief in de zeevaart. Terwijl
Columbus westwaarts voer om Azië te bereiken, geloofde Portugal dat de route
naar het Oosten langs Afrika liep. Deze zoektocht zou leiden tot een van de
grootste ontdekkingen uit de geschiedenis: de eerste rechtstreekse zeeroute van
Europa naar India.
De man die dat lukte, was Vasco da Gama.
Wie was Vasco da Gama?
Vasco da Gama werd geboren rond 1469 in de Portugese havenstad Sines. Over zijn vroege leven is weinig bekend. Hij verdiepte zich in zijn jeugd waarschijnlijk in astronomie en navigatie. Zijn vader was een edelman en officier in dienst van de koning. Door de goede banden van de adellijke familie met het Portugese koningshuis werd Vasco rond 1492 in dienst genomen als admiraal.
Al enige tijd werden er door de Portugese koningen expedities uitgezonden die een vaarroute naar India moesten vinden. Koning Hendrik de Zeevaarder (die een halve eeuw eerder leefde) had de basis gelegd en Portugese schepen verkenden stap voor stap de Afrikaanse kust. Na de geslaagde tocht van Bartolomeu Dias rond Kaap de Goede Hoop, werd duidelijk dat de route om Afrika tot de mogelijkheden behoorde. Het vinden van een vaarroute werd nog dringender voor Portugal toen Christoffel Columbus in 1493 in Spaanse dienst terugkeerde van zijn reis over de Atlantische Oceaan. Hij beweerde Indië via een westwaartse route bereikt te hebben. Hierop gaf koning Emanuel I van Portugal, Vasco Da Gama de opdracht om een route naar het oosten te vinden, om rechtstreeks specerijen, zijde en edelstenen te kunnen kopen, zonder de dure tussenhandel via het Midden-Oosten en Italië.
De eerste reis
Op 8 juli 1497 vertrok Vasco da Gama uit Lissabon met vier
schepen en ongeveer 170 man bemanning.
Zijn vloot volgde de Afrikaanse kust naar het zuiden, met tussenstops bij
handelsposten die eerdere Portugese ontdekkingsreizigers hadden gesticht. Na
weken varen rondde Vasco da Gama in november 1497 Kaap de Goede Hoop, waarna
hij langs de kust richting het noorden voer.
Hij volgde de oostkust van Afrika tot aan Malindi (Kenia). Vanaf dit punt kregen ze hulp. Een ervaren Arabische gids hielp da Gama de overtocht te maken naar India en loodst de schepen naar Calicut. Na een lange en gevaarlijke reis van bijna een jaar was de eerste zeereis van Europa naar India een feit.
Vasco da Gama probeerde meteen handel te drijven met de lokale bevolking, maar dat liep niet zoals hij had gehoopt. De plaatselijke vorst en vooral de aanwezige moslimhandelaren werkten hem tegen. Ook de geschenken die hij namens de Portugese koning aanbood, eenvoudige stoffen en kralen, maakten weinig indruk. In vergelijking met de rijkdom van India waren ze vrijwel waardeloos.
De Indiase handelaren zagen de Portugezen bovendien als een bedreiging voor hun winstgevende handel met Arabische en Indiase kooplieden. Toch wist da Gama uiteindelijk een kleine lading specerijen en juwelen te bemachtigen. In 1499 keerde hij terug naar Portugal. De terugreis was zwaar: van de 170 bemanningsleden kwam meer dan de helft niet levend aan in Portugal, veel zeelieden stierven aan scheurbuik.
Ondanks alles was het doel bereikt: de zeeroute naar India was ontdekt.
De volgende reizen
In 1502 vertrok Vasco da Gama voor de tweede keer naar India. Deze keer kreeg hij van de Portugese koning een andere opdracht: hij moest niet alleen handel drijven, maar ook Portugese macht laten gelden. Da Gama vertrok met een vloot van twintig schepen en ongeveer 800 bemanningsleden.
Langs de Afrikaanse kust dwong hij verschillende dorpen om geschenken en rijkdommen af te staan door te dreigen met plundering en brandstichting. Onderweg veroverde hij het schip Meri, waarop zich honderden moslimpelgrims bevonden die op weg waren naar Mekka. Nadat het schip was leeggeroofd, liet Da Gama het tot zinken brengen met de mensen nog aan boord. Een kroniekschrijver, schreef dat hij die dag zijn leven lang niet zou vergeten:
Wij enterden een schip uit Mekka met aan boord 380 mannen, vrouwen en kinderen en namen hun meer dan 12.000 dukaten en goederen ter waarde van ten minste nog eens 10.000 dukaten af. En met buskruit staken we het schip met alle mensen aan boord in brand, op de eerste dag van oktober
Kort hierna bereikte da Gama India. In de havenstad Calicut probeerde hij opnieuw handel te drijven, maar de lokale vorst weigerde. Daarop liet Da Gama de stad twee dagen lang bombarderen. Vervolgens voer hij door naar de stad Cochin, waar de Portugezen wél mochten handelen. In 1503 keerde hij met een rijke lading specerijen terug naar Portugal. Daar werd hij als een held ontvangen en stond hij bekend als een machtig en succesvol ontdekkingsreiziger.
In 1524 werd hij opnieuw naar India gestuurd, ditmaal om de Portugese belangen te beschermen en corruptie in de Portugese kolonie te bestrijden. Enkele maanden na aankomst overlijdt hij echter aan een onbekende ziekte.
Wat dreef Vasco da Gama?
De ontdekkingsreizen van Vasco da Gama hadden een sterk economisch en religieus karakter:
- Winst en handel: Portugal wilde de Arabische en Italiaanse tussenhandel uitschakelen en zelf de winst van de specerijenhandel opstrijken.
- Geloof en macht: De Portugezen zagen zichzelf als verdedigers van het christendom. Ze hoopten in Azië bondgenoten te vinden tegen de islamitische handelaren, en tegelijk het geloof te verspreiden.
- Avontuur en eer: Voor zeevaarders als da Gama betekenden verre reizen status, roem en persoonlijke verrijking.
- Nationale rivaliteit: Portugal en Spanje waren elkaars rivalen. Toen Columbus in 1492 westwaarts voer, wilde Portugal niet achterblijven. Da Gama's reis bewees dat Portugal via de oostelijke route Azië kon bereiken.
De betekenis van zijn ontdekkingen
De reis van Vasco da Gama was van groot belang. Voor het
eerst waren Europa en Azië door een zeeroute met elkaar verbonden.
De specerijen uit India zoals peper, kaneel, kruidnagel en nootmuskaat stroomden
in de jaren daarna in enorme hoeveelheden naar Europa. Portugal werd rijk, en
de haven van Lissabon groeide uit tot het handelscentrum van de wereld.
Maar deze winst ging gepaard met geweld en overheersing. De Portugezen gebruikten hun militaire macht om handel af te dwingen en stichtten forten langs de Afrikaanse en Aziatische kusten. In India, Oost-Afrika en later in Indonesië voerden ze oorlogen tegen lokale vorsten en Arabische handelaren.
Da Gama's route opende dus niet alleen de weg naar handel, maar ook naar koloniale overheersing.
Met de ontdekking van de zeeroute naar India was het doel
van de Portugezen bereikt: zij beheersten de weg naar het Oosten. Maar het liet ook een nieuwe vraag ontstaan: hoe groot was de wereld werkelijk?
In de decennia die volgden probeerden ontdekkingsreizigers de aarde helemaal
rond te varen.
Die uitdaging zou worden aangegaan door Ferdinand Magellaan, de man die als
eerste een reis om de wereld zou beginnen.